قواعد بازی، قواعد نادرستکاران

شناسه خبر: 186855 سرویس: اجتماعی ، گوناگون شنبه ۲ شهريور ۱۳۹۸, ۵۲ : ۱۴ : ۰۰
قواعد بازی، قواعد نادرستکاران
ژان پل سارتر، در فرآیند فلسفیدنش استدلال می کند: انسان، نخست به هستی پرتاب می شود و سپس در جریان زندگی اش در این جهان، ماهیت خود را با کنش و گزینش هایش می آفریند.
۵۵آنلاین :

ژان پل سارتر، در فرآیند فلسفیدنش استدلال می کند: انسان، نخست به هستی پرتاب می شود و سپس در جریان زندگی اش در این جهان، ماهیت خود را با کنش و گزینش هایش می آفریند. کسی که متولد می شود با خود یک ماهیت متعین به جهان نمی آورد، بلکه در این دنیا خود را از طریق گزینش هایش میان بدیل های گوناگون می سازد. به عبارت دیگر، مجموعه گزینش های فرد و زمینه هستی اجتماعی که میان آن دو به سر می برد و همراه با آنان فعالیت می کند و به سوی مرگ پیش می رود، او را می سازند و برای او هویتی فراهم می آورند.

بیان سارتر از فرآیند زیست انسانی را می توان مجموعه ای از کنش های انسانی در یک بستر و زمینه هستی اجتماعی داده شده، به تصویر کشید. با این نگاه او، هویت هر انسانی نه کاملا حاصل کنش های اوست و نه تنها محصول زمینه ای است که او در آن متولد شده است؛ فرآیندی است که در آن هر انسان از میان انبوه گزینه های پیش رو اما در چارچوب هستی اجتماعی داده شده و محیط بر او، دست به گزینش معدود انتخابهایی می زند از میان هزاران گزینه ممکن؛ و این درست همان چیزی است که در ادبیات اقتصاد به عنوان بهینه سازی مقید موسوم است. انسان قادر به انتخاب است اما این انتخابهای او مقید به شروطی هستند. اما پرسش بلافصل آن است که کنش انسانی چیست؟ اکنش انسانی، فعالیتی است که انسان با اراده و آگاهی انجام میدهد. اکنش انسانی آگاهانه است؛ چراکه فعالیت به آگاهی انسان وابسته است و چون آگاهی از بین برود، رفتار ادامه پیدا نمی کند، کودکان چون به کلمات آگاهی ندارند، قادر به تکلم نیستند. کنش انسانی ارادی است؛ انسان تصمیم می گیرد برای انجام دادن آن. کنش انسانی هدفدار است؛ هر کنش انسان با هدف و قصد خاصی انجام می گیرد. کنش انسانی معنادار است؛ کنش انسانی چون با آگاهی صورت می گیرد، معنای خاصی دارد و این معنا، در حکم روح و جان کنش است. کنش انسانی با موقعیت های زمانی، مکانی و اجتماعی تناسب دارد؛ میان رفتار هر فرد در کودکی و بزرگسالی با برخورد با افراد مختلف، تفاوت وجود دارد. البته این جدای از آن چیزی است که به رفتار استراتژیک موسوم است، رفتار استراتژیک نوعی تزویر است حال آنکه موقعیت شناسی در کنش انسانی، مقتضای آن است.

گفتیم که یک ویژگی کنش انسانی، هدفدار بودن آن است. اما آیا می توان یک هدف کلی به مجموعه کنش های انسانی نسبت داد؟ هدف کسانی که وارد یک رودخانه می شوند ممکن است بسیار متفاوت باشد؛ یک نفر برای شنا و لذت بردن از خنکای آن، کسی به قصد ماهیگیری، شخصی شاید به قصد نجات جان یک انسان دیگر و...

 در مثال های بالا، سه نمونه از انگیزه های مختلف کنش انسانی را فقط در مورد یک کنش خاص، برشمردیم؛ اولی انگیزه ای لذت جویانه دارد؛ شاید هم به قصد تمرین و ورزش و قهرمان شدن، دومی انگیزه بقا دارد، اولین و مهم ترین انگیزه در ساختار زیست انسانی؛ ماهیگیری به قصد ادامه حیات و سومی، انگیزه خیرخواهانه و دیگر خواهانه در درون نهفته است، شخصی زندگی خود را به خطر می اندازد تا جان شخص دیگری را نجات دهد این یعنی، او برای جان آن شخص دیگر، ارزشی معادل جان خود قائل است.

با این اوصاف، شاید نتوان یا بسیار دشوار باشد که بتوان یک انگیزه و هدف واحد را به کنشهای انسانی نسبت داد. فایده گرایی، اصل را بر خودخواهی انسان می گذارد که هدف او از هر کنشی را بر حداکثرسازی منافع شخصی استوار می کند. از منظر فایده گرایی، حتی دیگرخواهی کسی که برای نجات جان شخص دیگری خود را به رودخانه خروشان می سپارد یا حتی مهر مادر به فرزند، جنبه خودخواهانه دارد. احداث یک بیمارستان یا یک مدرسه توسط یک شخص خیر را در نظر بگیریم، فضیلت گرایی اخلاقی معتقد است این شخص از دارایی اش که می توانست برای رفاه خود و خانوادهاش هزینه کند، می گذرد تا از رهیافت آن، دیگران را منتفع کند، تمام کنش او یک کنش فضیلت گرایانه است، فایده گرایی اما معتقد است انگیزه این شخص هم خودخواهانه است؛ انگیزه دیده شدن، تحسین شدن، دست یافتن به موقعیت و منزلت اجتماعی یا حتی توقعی از نوع «تو نیکی میکن و در دجله انداز!» مگر غیر از این است که این گزاره نوعی بده بستان میان امروز و فردا را پیش چشمان ما می گشاید. آیا می توان کل این گزاره را صرفا به دیگرخواهی نسبت داد!؟ بیاییم انسان را نه شرور و نه خیر مطلق تصور کنیم، موجودی در میانه طیف خاکستری، مخلوقی که میان دو حد بینهایت خیر و شر، کنش انسانی دارد. آیا نمی توان به این تصور نشست که انگیزه خیرین نیز می تواند ترکیبی از این دو حد آستانه (Extreme) باشد!؟ وقتی کنش های خیرخواهانه می توانند جنبه هایی از خودخواهی را در دل خود داشته باشند، کنش هایی را که عملا عاری از جنبه های خیرخواهانه صرف هستند چگونه می توان تحلیل کرد!؟

برنارد مندویل، شاید کمتر در ادبیات اقتصاد شناخته شده باشد. اگر ماکیاولی را روزگاری در نوشتار شهریار، به باد انتقادهای بی رحمانه گرفتند، به بیان گروهی دیگر، مندویل شرارت ماکیاولی را به حد اعلا رساند. مندویل معتقد بود تمام کنش های انسانی، انگیزه های خودخواهانه دارند حتی ساختن بیمارستان خیریه ای را که خود او در آن مشغول به کار بود به انگیزه های خودخواهانه سازندگان آن نسبت می داد. مندویل، در افسانه زنبورها، پرده از یک راز مخوف در کنش انسانی برمی دارد اما پرده افکنی او، بی رحمانه و بدون هرگونه ملاحظه ای است که شاید بشر پشت نقاب آن، تنها برای موجه جلوه دادن کنش های خودخواهانه خود، پنهان شده بود. مندویل را به همین دلیل «ماکیاولی اقتصاد» نام می نهند.

اما مساله چه بود که مندویل را بر آن داشت تا چنین تیغ تیزی را برکشد!؟

در میانه سده های ۱۶ و ۱۷، غرب و فلسفه غرب، درگیر تقابلی سهمگین میان ارزش های اقتصادی و ارزشهای اخلاقی بود. در این میان، سه گروه مقابل هم به صف ایستادند، نبردی سهمگین میان آنها در گرفت که سرانجام یک گروه از این میان، بر صدر نشست.

از میان این سه گروه، دو گروه ارزش های اقتصادی را در تباین آشکار با ارزش های اخلاقی می دانستند. در واکنش به این تباین، گروه اول شامل سنت گرایان و رمانتیکهای فرانسوی و آلمانی، خواستار احیای ارزشهای سنتی قرون وسطی و پس راندن ارزش های اقتصادی به نفع ارزشهای اخلاقی بودند. گروه دوم در حالی که با گروه اول در این تباین هم رای بودند، که مندویل و هابز را باید از سرشناس ترین آنها برشمرد، اصرار داشتند که ارزش های اخلاقی را به نفع ارزشهای اقتصادی مدرن، از میدان به در کنند و لاجرم؛ یک نظام اخلاقی جدید را که با نظام ارزشی اقتصادی نوین در تباین نباشد برسازند. نماینده پرشور این گروه، مندویل، آشکارا رذایل فردی را حسنات جمعی می داند. او در افسانه زنبورها در پی آن بود که نشان دهد چگونه وقتی تمام آحاد جامعه به سمت تولید کالاهای ضروری پیش روند و دست از افزایش رفاه و به قولی، آن چیزی که مصرف لوکس نامیده میشود، بردارند، جامعه به مرور فقیرتر خواهد شد. اما مشکل مندویل این بود که آگاهانه کلماتی را بر زبان جاری کرد که ساختار واژگانی اخلاق، آنها را برنمی تافت.

اشاره دست نامرئی و منفعت طلبی را به اسمیت نسبت می دهند یعنی مهم ترین نماینده گروه سوم. اما واقعیت این است که اگر اسمیت در هر سه کتاب خود یعنی عواطف اخلاقی، ثروت ملل و نجوم، در هرکدام تنها یک بار از دست نامرئی استفاده کرده است، اما مندویل ابدون کمترین خشتی، گشاده دستانه، دست نامرئی را به کار می گیرد. اگر گروه اول، صرفا دغدغه های اخلاقی داشتند و گروه دوم تنها دغدغه اقتصادی، تفاوت آشکار گروه سوم با دو گروه پیشین، در آشتی دادن میان این دو گونه ارزشها با ظاهر متباین بود. اسمیت گرچه به مندویل تاخت اما چیزی بیش از آنکه از خشونت موجود در عبارتها و اصطلاحات مورد استفاده مندویل بکاهد، انجام نداد.

اسمیت در ثروت ملل، «منفعت طلبی» را ضامن بقای جامعه معرفی می کند حال آنکه در عواطف اخلاقی بر «همدلی» تاکید دارد.

ترکیب این دو اسمیت، همان چیزی است که واژه بدنام خودخواهی او خوددوستی را به منفعت طلبی شخصی، تطهیر می کند. اگر مندویل بی رحمانه و گشاده دستانه از به کار گیری خودخواهی و خوددوستی (Self - love ) ابایی ندارد، اسمیت همان ساختار را تطهیر می کند اما با واژگانی لطیف تر به منفعت طلبی شخصی ( Self- interest) فرومی کاهد. فروکاستی که هدفش ایجاد یک آشتی وازگانی میان آن چیزی است که ضامن بقای جامعه است یعنی سودجویی و آن چیز دیگر که سویاب اطمینان است برای مهار آن، یعنی همدلی.

مندویل و اسمیت، هر دو تلاش فرد برای بیشینه سازی منافع شخصی اش را در یک چشم انداز بزرگتر و با نظر به فواید ناپیداتر و دیریاب تر، به نفع کل جامعه می دانند. اما مندویل این امر را با زبانی گزنده و نامتناسب با واژگان اخلاق جاری بیان می کند به گونه ای که رذایل فردی را حسنات جمعی می داند! در حالی که اسمیت با آشکارسازی مفهومی منفعت طلبی و جدا کردن پاره ای از رذایل اخلاقی، مانند خودخواهی، خودپرستی و حسادت از آن، دیگر آن را رذیلت اخلاقی نمی داند و آن را به گونه ای تطهیر می کند که تباین آن با واژگان اخلاقی از میان برود. مندویل آگاهانه این آموزه عبرانی را نقض کرد که اخلاق و فضایل اخلاقی برای اقتصاد مفید است حال آنکه اسمیت، پوسته ای خوشایند روی همان واژگان خشن و زمخت مندویل کشید.

به نظر می رسد شرایط پیش روی ما در ایران نیز به شکل قابل توجهی، با وضعیت سه قرن پیش اروپا، شباهت بسیار دارد. توسعه اروپا زمانی کلید خورد که این منازعه با پیروزی گروه سوم یعنی کسانی که میان ارزش های اخلاقی و ارزش های اقتصادی یک آشتی نظری ایجاد کردند، پایان یافت. اما چرا تعیین تکلیف این نبرد تعیین کننده است؟!

تصویر غالبی که در جامعه امروز ما وجود دارد و ارکان و گروه های مختلف درون سازمان و ساختار قدرت و جامعه نیز به جد در حال اشاعه آن هستند این است که میان مفاهیم بنیادین اقتصاد مدرن یعنی رقابت، منفعت طلبی و کسب سود با اخلاق، تضاد و تباین وجود دارد. این برداشت موجب می شود واژه هایی مانند سرمایه و سرمایه داری بار معنایی منفی در نزد عامه مردم داشته باشند البته در ظاهر امر!

در ظاهر امر، هم سازمان و ساختار قدرت و هم قاطبه مردم، سرمایه سرمایه داری و کسب منفعت و پیگیری سود شخصی را مذموم عنوان می کنند اما از آنجا که انسان ذاتا موجودی است که اگر نگوییم همه لااقل بخش بزرگی از انگیزه های کنشی او را منفعت طلبی و خودخواهی پوشش می دهد، با یک دوگانه مذمت منفعت طلبی شخصی در جلوت او پیگیری همان اما به شکل خزنده، پنهان و زیرزمینی در خلوت، روبه رو است. در عمل، هیچ کس را نخواهیم یافت که مقدار بیشتر ثروت و مال و مکنت را بر کمتر آن ترجیح ندهد اما همه آنها، از آشکار کردن این حس درونی خود، واهمه دارند. این بازی یک آسیب و یک ویروس بسیار مخرب در درون خود حمل می کند؛ چون آشکارا نمی توان بازی منفعت طلبی را پیش برد، بازی های پنهان اقتصادی به جای همکاری و همدلی و نگاه بلندمدت به آن، آنچنان که اسمیت شماره یک در عواطف اخلاقی بدان تاکید دارد، به نبرد خونین مشت زنان زیرزمینی بدل می شود، اولین و تنها قانون این بازی ها هم چیزی نیست جز آنکه؛ قانونی وجود ندارد!

وقتی قاعده و قانون، بی قاعدگی و بی قانونی است، هیچ دلیلی وجود ندارد که بازیگران این رینگ خونین، کمترین دوراندیشی را برای حتی بازی بعدی خود لحاظ کنند، اصلا وقتی قانون، بی قانونی است، چرا باید تصور کنیم پس از این مبارزه در جریان، مبازره بعدی نیز وجود دارد؟ چه دلیلی وجود دارد برای احترام به حریف، وقتی قرار است هر بار تنها یک نفر از درون این قفس زنده بیرون آید!؟

آدم های درست، چه نقشی می توانند در سالم سازی این مبارزه مرگبار ایفا کنند وقتی آنها هم می دانند اینجا خوب یا بد بودن مترادف است با زنده بیرون آمدن از رینگ! کدام انسان درستکاری حاضر است جان خود را فدای کاری کند که در فلسفه اخلاقی ما، کار درست عنوانش می کنند حال آنکه اینجای کار درست تنها یک کار است؛ زنده بیرون آمدن از قفس فلزیا و درست به همین دلیل است که جامعه امروز ما نیازمند یک پوست اندازی و بازتعریف واژگانی از مفاهیمی است که گرچه جامعه به شکل پنهانی و خونین، آنها را در عمل به کار می گیرد اما آشکارا از آنها برائت میجوید. این یعنی، گام اول، برداشتن مانع زیانی و واژگانی از پیش پای توسعه است که البته، این گام خود نیازمند یک پیشگام دیگر است؛ اینکه ذهنیات خود را با واقعیت های پیرامون، تطبیق دهیم.

ریچارد فاینمن (فیزیکدان برنده نوبل فیزیک) می گوید: می توانید اسم یک پرنده را در تمام زبانهای دنیا یاد بگیرید اما وقتی این کار به پایان رسید، شما دقیقا هیچ چیز در مورد آن نمیدانید، پس بیایید به پرنده نگاه کنیم و ببینیم که چه می کند. این مساله است که مهم است. من خیلی زود تفاوت میان دانستن نام یک چیز و شناختن آن چيز را آموختم. او در ادامه می گوید: برای داشتن یک فناوری موفق و پیروزی واقعیت باید بر سایر امور تقدم يابد چراکه طبیعت را نمی توان فریب داد.

فاینمن به ما توصیه می کند از دریچه ذهنیات خود به واقعیات نگاه نکنیم و در مواجهه میان ذهنیت و واقعیت، ذهنیات را با واقعیات تطبیق دهیم نه آنکه استالین وار آنگاه که واقعیت با ایدئولوژی در تضاد قرار گرفت، واقعیت را به مسلخ کشیم (استالین: اگر واقعیت در تضاد با ایدئولوژی قرار گیرد، پس وای به حال واقعیت)

دانستیم که انسان یک هویت متعین و از پیش تعیین شده ندارد بلکه این کنشهای اوست که در بستریک هستی اجتماعی، هویتی برای او می سازند یا او آن را انتخاب می کند. همچنین، شناختیم کنش انسانی را که عامل هویت ساز اوست. گفتیم که بخش مهمی از انگیزه های کنشی انسان ها، اعم از آنکه ما آنها را در دسته انسان های درست با نادرست طبقه بندی کنیم، تحت سیطره خودخواهی آدمی است، چه با زبان تیز و برنده مندویل آن را بیان کنیم چه با واژه های تطهیرشده اسمیت! و توصیف کردیم که وقتی آدمیان مجالی برای بروز و ظهور آشکار انگیزش های خود نداشته باشند، پنهان کارانه و بی قید از هر قاعده ای، همان می کنند!

این همان اشراف به واقعیتی است که فاینمن، آن را رمز دانایی می داند، دانایی که او آن را زیبا توصیف می کند! نتیجه گیری از پس این چند گزاره، چندان دشوار نیست؛ «من باور ندارم که راه حل مشکلات ما این باشد که صرفا افراد درستی را انتخاب کنیم و بر مصدر مدیریت ومشيت امور بگماریم. نکته مهم، ایجاد فضایی است که در آن منفعت افراد نادرست در انجام کار درست باشد، در غیر این صورت حتی افراد درست هم کار خوب را انجام نخواهند داد یا اگر هم سعی کنند انجام دهند، سریعا از سازوکار کنار گذاشته می شوند».

فریدمن، به بهترین شکل ممکن، اثرات انگیزشی کنش انسانی را در جملات ساده و کوتاه فوق بیان می کند. او ابتدا، اصل را بر این میگذارد که پی منفعت بودن نوع بشر، ترتیب و سازوکار طبیعی بشر است، پس نخستین گام، به رسمیت شمردن این انگیزه انسانی است، چه برای خوبان چه برای بدان و دوم، ایجاد بستر و فضایی است که همه قادر

به پیگیری منافع خود باشند. نکته مهم در وجود این بستر، رو آمدن اکنشهاست، وقتی طبیعت کنش انسانی به رسمیت شناخته شده، از هر انگِ غیراخلاقی به دور باشد و بستر آن نیز فراهم، بازی قاعده مند می شود. در یک بازی قاعده مند هم، کنشگران دیر یا زود در خواهند یافت بیشترین سود و منفعت که همان بنیان انگیزشی آنان است، در بازی های تکرارشونده است. بازی تکرار شونده حامل این ویژگی مهم است که آدمیان می آموزند؛ اگر می خواهی بیشترین، پایدارترین و بهینه ترین شکل منفعت طلبی شخصی را برای خود ایجاد کنی، بهترین و پایدارترین راه آن، حداکثرسازی منفعت دیگران است و نه کشتن و از میدان به در کردن آنان این قاعده حتی شامل خشن ترین مبارزان هم می شود. کسی که منفعتش در پایداری این بازی است، با کشتن حریف، بازی را خاتمه نمیدهد!

اسمیت، با استفاده از استعاره دست نامرئی، بر این نکته تاکید می کند که بیشتر خيرها غالبا وقتی به وجود می آیند که شخص به دنبال منافع شخصی خود است؛ نه در اثر تلاش برای تغییر جامعه به نفع دیگران، از نظر اسمیت، در حالی که هر یک از ما به دنبال انجام وظایف و مسوولیت های مستقیم خود هستیم، دست نامرئی تلاش هایمان را به سوی خیر مشترک همگان هدایت می کند. این یعنی هرگاه فضای مساعد و مناسب برای پیگیری این منافع، به شکل آشکار و به دور از هر انگ اخلاقی فراهم باشد، یا یک گام فراتر از آن، پیگیری منفعت شخصی خود یک اصل اخلاقی تلقی شود که باید نیز چنین باشد چرا که هیچ انسانی به مخاطره انداختن بقا و کرامت خود را عقلایی ارزیابی نمی کند، قابل پیش بینی است که لاقل غالب درستکاران و نادرستکاران (درستکار و نادرستکار، در چارچوب تعاریف اخلاقی ما)، به سمت انجام کار درست متمایل شوند. ایضا؛ عکس این گزاره نیز درست است، وقتی بر انگیزش های طبیعی انسان انگ غیراخلاقی زنیم، درستکاران هم ناچارند طبق قواعد نادرستکاران رفتار کنند! چرایی اش خیلی ساده است؛ وقتی اصل انجام کاری را نادرست و غیراخلاقی دانسته ایم، چگونه ممکن است انجام دادن آن کار غیراخلاقی به شیوه اخلاقی و به سیاق درستکاران! لاجرم؛ قواعد بازی، قواعد نادرستکاران، خواهد بود! فقط یک لحظه تصور کنیم روابط جنسی را به طور کامل، غیراخلاقی بدانیم، چه دنیایی خواهد شد! زمین و قاعده بازی را دیگر تماما نادرستکاران تعیین خواهند کرد. همان قدر که روابط جنسی قاعده و طبیعت بشری است، منفعت طلبی هما همان قدر که نمی توان بر آن به طور کامل انگ غیراخلاقی زد، به این یکی هما و همان قدر که آن یکی ضامن بقای جامعه است، این یکی هم!


منبع : تجارت فردا
اشتراک گذاری

نظرات

دیدگاه‌های شما پس از تایید ناظر منتشر می‌شود.
متون غیرفارسی و پیام‌های حاوی توهین، تهمت یا افترا تایید نخواهد شد.

انصراف

دیدگاه 55

بیشتر

سیستان و بلوچستان در مسیر توسعه؛

از اجرای طرح توسعه پوشاک و لاستیک تا را اندازی معادن و احیای فرش سیستان

مونتیگو را بشناسید

پشت پرده سایت های شرط بندی فارسی

اخبار ویدئویی

بیشتر

ویدئو : ماساژ داغ مصری!

ویدئو : تراشیدن موی سر در اعتراض به سیاست های کشور

خبرها

بیشتر

خبرهای دیگر